اطلاعات - مریم جلیلوندفرد: «اطلاعات» نه تنها قدیمیترین روزنامه در حال انتشار ایران، بلکه یکی از ماندگارترین نهادهای مطبوعاتی کشور است که طی یک قرن، رویدادهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، هنری و ورزشی ایران را در صفحات خود ثبت و روایت کرده است.
داستان تولد روزنامه اطلاعات، داستان یک نوآوری در عرصه مطبوعات ایران است. در روزگاری که روزنامهها عمدتا در ساعات اولیه صبح منتشر میشدند، بنیانگذاران اطلاعات به نیاز متفاوت جامعه ایرانی توجه کردند. آنان دریافتند که بسیاری از مردم پس از پایان کار روزانه و در ساعات عصر، فرصت و تمایل بیشتری برای مطالعه روزنامه و پیگیری اخبار دارند.
ضرورت خواندن روزنامه
سیداحمد محیط طباطبایی، پژوهشگر و رئیس پیشین کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم)، در گفتوگو با خبرنگار روزنامه اطلاعات دراینباره میگوید: «زمانی که روزنامه اطلاعات منتشر شد. در همه جهان روزنامهها صبحها منتشر میشدند و اخبار را در اختیار مردم قرار میدادند، اما فرهنگ مردم در ایران به این صورت بود که وقتی کار روزانه را تعطیل میکردند، نیاز به خواندن روزنامه را بیشتر احساس میکردند.»
او میافزاید: «عباس مسعودی و شریکش که بانیان روزنامه اطلاعات بودند، با در اختیار داشتن یک ماشین چاپ ملخی قدیمی، روزنامه اطلاعات را منتشر کردند و در اختیار مردمی گذاشتند که نیاز داشتند اخبار روز را بخوانند. به همین دلیل، اطلاعات نوآوری مهمی در عرصه مطبوعاتی بود و بعدها به عنوان روزنامهای که عصرها منتشر میشد، جایگاه ویژهای پیدا کرد.»
همین نگاه متفاوت، «اطلاعات» را از همان سالهای نخست به رسانهای فراگیر تبدیل کرد؛ رسانهای که نهتنها اخبار را منتشر میکرد، بلکه به بخشی از زندگی روزمره ایرانیان بدل شد.
اکنون یک قرن از انتشار این روزنامه میگذرد و آرشیو آن، گنجینهای کمنظیر از تاریخ معاصر ایران به شمار میآید. از تحولات سیاسی و اجتماعی گرفته تا رخدادهای فرهنگی، هنری و ورزشی، بخش مهمی از حافظه مکتوب ایرانیان را میتوان در صفحات این روزنامه جستوجو کرد.
محیط طباطبایی معتقد است یکی از مهمترین ویژگیهای اطلاعات، پرهیز از قضاوت و تمرکز بر انتقال خبر بوده است. او میگوید: «روزنامه اطلاعات کمتر به دنبال قضاوت و موضعگیری بود و بیشتر انعکاسدهنده و پیرو معنای کلمه خودش بود؛ یعنی اطلاعات را به مردم منتقل میکرد.»
در طول یکصد سال گذشته، اطلاعات میزبان نسلهای مختلف روزنامهنگاران، نویسندگان، پژوهشگران و چهرههای علمی و فرهنگی کشور بوده است. بسیاری از نامهای بزرگ ادبیات، تاریخ، فرهنگ و هنر ایران در این مؤسسه قلم زدهاند و نشریات وابسته به آن نیز به محملی برای تولید اندیشه و فرهنگ تبدیل شدهاند.
محیط طباطبایی در این باره میگوید: «روزنامه اطلاعات در این سالها بسیاری از نخبگان حرفه مطبوعات را در کنار مشاهیر علم و فرهنگ و ادب و هنر در خود جمع کرد و این موضوع ایجاب میکند که موزهای برای خود شکل دهد.»
میراث مطبوعاتی کشور
به گفته او، در دوران مدیریت مرحوم سیدمحمود دعایی، انتشار دوباره شمارههای قدیمی روزنامه و تجدید چاپ آنها اقدامی ارزشمند برای حفظ میراث مطبوعاتی کشور بود؛ اما اکنون با وجود فناوریهای نوین و فضای مجازی، میتوان این میراث را فراتر از آرشیوهای کاغذی حفظ و در اختیار عموم قرار داد.
او تاکید میکند: «امروز با داشتن فضای مجازی و قدرت اینترنت، میتوان تمامی شمارههای این روزنامه را در این فضا در اختیار مردم قرار داد. اما همچون ماشین چاپی که هنوز هم موجود است، همه آدمها از بنیانگذاران و نویسندگان و سردبیران گرفته تا صفحهبندها و کارکنان فنی، شایسته آن هستند که نام و یادشان در قالب خانواده اطلاعات به صورت یک موزه حفظ شود.»
اهمیت روزنامه اطلاعات تنها به انتشار نسخه روزانه آن محدود نمیشود. این موسسه در طول دهههای گذشته با انتشار نشریات تخصصی در حوزههای ادبیات فارسی و عربی، زنان، کودکان، جوانان و دیگر عرصههای فرهنگی، نقش مهمی در توسعه فضای فکری و فرهنگی کشور ایفا کرده است.
نسل روزنامهنگاران بزرگ
محیط طباطبایی که خود فرزند سید محمد محیط طباطبایی، از نویسندگان باسابقه روزنامه اطلاعات است، به سابقه همکاری پدرش با این مؤسسه اشاره میکند و میگوید: «پدر من یکی از کسانی بود که همکاری مستمر با روزنامه اطلاعات داشت و مطالبش در نشریات وابسته به این مؤسسه نیز منتشر میشد.»
او همچنین از حضور چهرههای برجسته علمی در این مؤسسه یاد میکند: «بسیاری از شخصیتهای مهم، از جمله مرحوم عبدالحسین نوایی، استاد مسلم تاریخ و از شاگردان مرحوم عباس اقبال آشتیانی، سردبیر مجله اطلاعات ماهانه بودند. این موضوع نشان میدهد که چگونه فضای علمی و فرهنگی کشور در داخل این روزنامه به فعالیت خود ادامه میداد.»
شاید کمتر موسسه مطبوعاتی در ایران را بتوان یافت که تا این اندازه با زندگی مردم پیوند خورده باشد. اطلاعات در دورافتادهترین شهرها و روستاهای کشور نمایندگی داشت و توانست در مقیاسی ملی، اخبار و رویدادها را به گوش ایرانیان برساند.
اکنون، در آستانه یکصدسالگی، روزنامه اطلاعات تنها یک روزنامه نیست؛ آرشیوی زنده از تاریخ معاصر ایران و بخشی از حافظه فرهنگی یک ملت است. حافظهای که به باور بسیاری از اهالی فرهنگ و رسانه، شایسته آن است که در قالب یک موزه ملی حفظ شود تا نسلهای آینده نیز بدانند چگونه یک ماشین چاپ ملخی و ایده انتشار یک روزنامه عصرگاهی، به خلق یکی از ماندگارترین نهادهای رسانهای ایران انجامید.